भगतसिंहका जातसम्बन्धी लेखनहरूमा दलितहरूलाई क्रान्तिको अगुवा (अग्रणी शक्ति) को रूपमा हेरिएको छ

टिप्पणी: यस लेखमा भगतसिंहले प्रयोग गरेका ‘अस्पृश्य’ शब्दलाई समय सान्दर्भिक प्रयोगको रूपमा राखिएको छ। यहाँ प्रयोग भएको ‘अस्पृश्य’, ‘तलका तह’, ‘उच्च जात’ आदि शब्दहरूलाई क्रमशः ‘कथित अस्पृश्य’, ‘कथित तलका तह’, ‘कथित उच्च जात’ आदि रूपमा बुझिनुपर्छ।

भगतसिंहका लेखहरूमा समाजवादी र मार्क्सवादी चिन्तनको प्रभाव व्यापक रूपमा प्रलेखित, छलफल र बहस गरिएको छ। तर जात प्रणाली र छुवाछूतको सवालमा उनले दिएका विचारहरू र त्यसबारे क्रान्तिकारी आन्दोलनको धारालाई भने प्रायः उपेक्षा गरिएको छ।

उनको चर्चित लेख ‘छुवाछूतको समस्या’ जुन किर्ति पत्रिकाको १९२८ को जुन अंकमा प्रकाशित भएको थियो, त्यसबाहेक पनि भगतसिंहले जात प्रणाली र छुवाछूतसम्बन्धी अन्य लेखहरूमा गम्भीर आलोचना गरेका छन्। यद्यपि ती लेखहरू पम्प्लेट वा समाचार रिपोर्टको रूपमा आएका छन्, त्यसका माध्यमबाट जातप्रथाप्रति उनको तर्कको धारा स्पष्ट देख्न सकिन्छ।

जात प्रणालीको आलोचना केवल ‘समता’ को अमूर्त अवधारणाबाट गर्न सकिन्छ तर त्यो अधुरो हुन्छ। अर्कोतर्फ जात प्रणाली हिन्दू धर्मका धार्मिक सिद्धान्तहरूमै आधारित संस्थागत विभेदको स्वरूप हो भन्ने दृष्टिकोणबाट गर्ने आलोचना अत्यन्तै गहिरो हुन्छ। भगतसिंहको जातप्रथा र छुवाछूतप्रतिको आलोचना दोस्रो धारामा आधारित छ।

छुवाछूतको धार्मिक आधार

भगतसिंहले जात प्रणाली र छुवाछूत तथा त्यससँग सम्बन्धित पवित्रता-अपवित्रताको द्वन्द्वलाई सनातन धर्मको अविभाज्य अङ्गको रूपमा बुझेका थिए। अस्पृश्यको छुवाइले कथित उच्च जातको धर्म नाश हुने भन्ने विश्वासलाई उनले बारम्बार चुनौती दिएका छन्। ‘छुवाछूतको समस्या’ लेख यस्ता प्रश्नहरूबाट शुरू हुन्छ:

“अस्पृश्यसँग सम्पर्क गर्दा के उच्च जातको अपवित्रता हुन्छ? के मन्दिरका देवताहरू अस्पृश्यहरूको प्रवेशले रिसाउँछन्? के एउटै इनारबाट पानी तानेर अस्पृश्यहरूले पानी पिउँदा त्यो पानी अपवित्र हुन्छ?”

पवित्रता-अपवित्रताको द्वन्द्वको अर्को उदाहरणमा उनी लेख्छन्:

“…यदि कुनै तल्लो जातको केटाले पण्डित वा मौलवीलाई माला लगाइदियो भने उनीहरू कपडासहित नुहाउँछन् र अस्पृश्यहरूलाई जनै (पवित्र डोरो) दिन इन्कार गर्छन्…”

यी अभ्यासहरू सनातन धर्मले वैधता दिएको उनले दाबी गरेका छन्, जुन “अस्पृश्य-स्पृश्यको विभेदको समर्थनमा छ।”

भगतसिंहको जातप्रथाप्रतिको आलोचनाको केन्द्रमा ब्राह्मणवादी कर्म सिद्धान्त छ, जसअनुसार व्यक्तिको जात वा वर्ण अघिल्लो जन्मका कर्मअनुसार निर्धारण हुन्छ। उनले यसलाई उत्पीडनको वैधीकरणका रूपमा हेरेका छन्।

उनी लेख्छन्:

“जब हाम्रा आर्य पूर्वजहरूले समाजका तल्लो तहका मानिसहरूप्रति भेदभावको अभ्यास गरे र ती सबै अपमानजनक कार्य उनीहरूलाई दिन थाले, तब उनीहरूलाई क्रान्ति हुने डर भयो। त्यसैले पुनर्जन्मको दर्शन ल्याइयो। यो सबै तिमीले अघिल्लो जन्ममा गरेका पापहरूको परिणाम हो। सहेर बस! यस्ता निद्रा ल्याउने चक्कीहरूले उनीहरूले शान्ति किन्ने प्रयास गरे।”

‘Why I am an Atheist’ लेखमा उनले थप लेखेका छन्:

“…तपाईंहरू हिन्दूहरू भन्छन् कि अहिलेका दुःखीहरू अघिल्लो जन्मका पापी हुन्। राम्रो, तपाईहरू भन्छन् कि अहिलेका उत्पीडकहरू अघिल्लो जन्ममा पुण्यात्मा थिए, त्यसैले उनीहरूले शक्ति पाएका छन्। मलाई भन्न दिनुहोस्, तपाईंका पूर्वजहरू धेरै चलाख थिए। उनीहरूले तर्क र अविश्वासलाई दबाउन पर्याप्त बलियो सिद्धान्त बनाएका थिए।”

त्यसै लेखमा वर्ण व्यवस्थाको आलोचना गर्दै उनी लेख्छन् कि त्यसले हरेक जात/वर्णको काम निर्धारण गरेको थियो र उल्लङ्घन गर्नेहरूका लागि कडा सजाय राखिएको थियो। वेद वा अन्य “पवित्र” ग्रन्थहरू सुन्दा मात्र पनि अस्पृश्यहरूलाई दिइने सजाय अत्यन्त कठोर थियो। उनले लेख्छन् कि यी नियम/कानूनहरू ‘विशेषाधिकार प्राप्तहरूले’ आफ्नो शक्ति, सम्पत्ति र श्रेष्ठता जायज ठहर्याउन बनाएका हुन्।

भगतसिंहका अनुसार “घमण्डी र अहंकारी ब्राह्मणहरूले” हिन्दू समाजका तल्लो तहका मानिसहरूलाई शिक्षा प्राप्त गर्न नदिएर साक्षर हुनुलाई उनीहरूका लागि अपराध तुल्याएका थिए।

जात प्रणालीका परिणामहरू

भगतसिंहका अनुसार जात र छुवाछूतले भारतीय समाजमा दुई किसिमका नकारात्मक प्रभाव पारेका छन्। छुवाछूतलाई उनले “निर्दय व्यवहार” भनेका छन् जसले मानवीय मूल्यहरूको निषेध गर्छ र त्यसले अस्पृश्यहरूमा आत्म-सम्मान र आत्मनिर्भरता नष्ट गर्छ।

दोस्रो प्रभाव शारीरिक श्रमको घृणा प्रवर्द्धन गर्नु हो। उनले लेख्छन्:

“…समाजका व्यापक दृष्टिकोणमा छुवाछूतको एक खतरनाक साइड-इफेक्ट भयो; मानिसहरू सामान्य रूपमा त्यस्ता कामप्रति घृणा गर्न थाल्छन्, जुन जीवनका लागि अत्यावश्यक थिए। हामीले लुगा बनाउने बुनकरहरूलाई अस्पृश्य ठान्यौं। यूपीमा पानी तान्ने मानिसहरू पनि अस्पृश्य मानिन्थे। यसले श्रमको गरिमा, विशेषगरी शारीरिक श्रमलाई अपमान गरी हाम्रो प्रगतिमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो।”

भगतसिंहका अनुसार जात प्रणाली सस्तो र निःशुल्क श्रम लिने प्रणाली थियो। जमशेदपुरका सरसफाइकर्मीहरूको हड्ताललाई समर्थन गर्दै उनले लेखे:

“…सफाइकर्मीहरू हड्तालमा छन् र पूरै शहर अस्तव्यस्त छ…हामी ती भाइहरूलाई, जसले हामीलाई बढी सेवा गर्छन्, नजिक आउन दिंदैनौं, ‘भंगी! भंगी!’ भन्दै तिरस्कृत गर्छौं, उनीहरूको गरिबीको फाइदा उठाउँछौं र अत्यन्तै न्यून ज्यालामा वा निःशुल्क काम गराउँछौं! उनीहरूले केही दिनमै शहर झुकाउन सक्छन्। उनीहरूको जागरण सुखद विकास हो।”

अस्पृश्यहरूको ऐतिहासिक योगदानको चर्चा गर्दै उनले लेखे:

“जीवनका असली धारक…साँचो श्रमिक वर्ग…राष्ट्रका स्तम्भ र यसको मूल शक्ति।”

उच्च जात नेतृत्वमा रहेका सामाजिक सुधार आन्दोलनहरूको आलोचना

भगतसिंहले जात र छुवाछूतविरुद्धको उच्च जात नेतृत्वमा भएका सामाजिक सुधार आन्दोलनहरूलाई गहिरो शंका गरेका थिए। उनका अनुसार यी सुधारहरू साँचो मानवीय सहानुभूति होइन, १९०९ का मिण्टो-मरले सुधारहरूद्वारा प्रस्तावित साम्प्रदायिक प्रतिनिधित्वप्रति प्रतिक्रियाका रूपमा आएका थिए।

मुसलमान, इसाई र सिख धर्मप्रचारकहरूले अस्पृश्यहरूलाई सामाजिक समानताको वाचा दिँदै हिन्दू fold बाट आकर्षित गरिरहेका थिए। जसले उच्च जात हिन्दूहरूलाई निर्वाचन राजनीतिमा संख्यात्मक प्रतिस्पर्धाको डर सिर्जना गर्‍यो। भगतसिंह लेख्छन्:

“यस डरले हिन्दूहरूलाई झस्काएको छ…यहाँसम्म कि रूढीवादी ब्राह्मणहरू पनि यो विषयमा पुनर्विचार गर्न थालेका छन्।”

यी सुधारहरू पनि उनको नजरमा ढोंगी थिए। पटना घटनाको उल्लेख गर्दै उनले लेखे:

“जब पटनामा सामाजिक सुधारकहरू भेला भए अस्पृश्यहरूलाई जनै वा वेद पढ्ने अधिकार दिने सवाल उठ्दा, धेरै सुधारकहरू रिसाए।”

पण्डित मदन मोहन मालवीयको आलोचना गर्दै उनले लेखे:

“एक चर्चित सुधारक, मालवीयजी, एक सफाइकर्मीबाट माला ग्रहण गर्छन् तर त्यसपछि आफू अपवित्र भएको महसुस गरेर स्नान गर्छन्। कस्तो विडम्बना!”

त्यस्तै किर्तिको मे १९२८ अंकमा प्रकाशित ‘धर्म र हाम्रो स्वतन्त्रता सङ्घर्ष’ मा लेख्छन्:

“स्वामी दयानन्दले अस्पृश्यता हटाए तर वर्ण व्यवस्था पार गर्न सकेनन्। विभेद त रह्यो नै!”

उक्त लेखमा उनी स्पष्ट रूपमा भन्छन्:

“यी समस्याहरूको अन्त्य गर्नको लागि सनातन धर्मको विरोध गर्नैपर्छ, किनभने यो स्पृश्य-अस्पृश्य विभेदको पक्षमा छ।”

व्यवहारमा जात र छुवाछूतसँग लडाइँ

फाँसीपूर्व भगतसिंहले जेलमा ‘बेबे’ भनेर चिनिने दलित कैदी बोगाबाट रोटी मागेको कुरा इतिहासमा प्रसिद्ध छ। यो मात्र प्रतीकात्मक होइन, व्यवहारिक राजनीति थियो। उनले स्थापन गरेको नौजवान भारत सभा (१९२६) ले जात-धर्म नहेरी सबैलाई आम भोजनमा बोलाउने अभ्यास गर्‍यो, जसले स्पृश्यता-अस्पृश्यताको अवधारणामै प्रहार गर्‍यो।

उनले उच्च जातहरूले अस्पृश्यहरूलाई विगतमा गरेका अन्यायको लागि सार्वजनिक माफी माग्नुपर्ने कुरा राखे। उनले लेखे:

“…अहिले प्रायश्चितको समय आएको छ… नौजवान भारत सभा र युवा सम्मेलनले जुन रणनीति अपनायो त्यो अत्यन्त उपयुक्त छ – ती भाइहरूबाट क्षमा माग्ने, जसलाई हामी अस्पृश्य भन्थ्यौं, उनीहरूलाई धर्म परिवर्तन नगरी, सिधै सहकर्मीको रूपमा स्वीकार गर्ने।”

‘धर्म र हाम्रो स्वतन्त्रता सङ्घर्ष’ लेखमा लेख्छन्:

“हाम्रो स्वतन्त्रताको अर्थ केवल अंग्रेजबाट मुक्ति होइन, सबै मानिसहरू मानसिक दासत्वबाट मुक्त भई सँगै बस्ने अवस्था हो।”

सन १९२८ मा दिल्लीको फिरोज शाह कोटला बैठकमा हिन्दुस्तान रिपब्लिकन एशोसिएसन (HRA) लाई हिन्दुस्तान सोसलिस्ट रिपब्लिकन एशोसिएसन (HSRA) मा रूपान्तरण गरियो। यस बैठकमा सबै धार्मिक र जातीय चिन्हहरू त्याग्ने निर्णय पनि गरियो।

यसअघि नै HRA का क्रान्तिकारीहरूले जनै फालिसकेका थिए। मनमथ नाथ गुप्तले आफ्ना आत्मकथामा लेखेका छन्:

“हामी समाजको विरोधमा बीफ खाने गर्दथ्यौं। यसको मतलब सबै सदस्य सहमत थिएनन्, तर पुराना सदस्यहरूले नयाँलाई धर्मको नाममा होइन, तर्क र बहसको माध्यमबाट बुझाउँथे।”

निष्कर्ष

भगतसिंहको जात र छुवाछूतप्रतिको आलोचना केवल वर्गीय वा अमूर्त समानताको आधारमा थिएन। उनले ब्राह्मणवादी धार्मिक ग्रन्थहरूमा आधारित जात प्रणाली र धर्मको दार्शनिक आधारमै प्रहार गरे।

जातलाई उनले विचार प्रणालीका रूपमा पनि बुझेका थिए, जसले आर्थिक असमानतालाई वैधता दिन्छ। यो उनको धर्मप्रतिको आलोचनासँग जोडिन्छ, जुन उनका अनुसार शोषणको औजार हो।

उनको दृष्टिकोण मार्क्सवादी थियो तर केवल आर्थिक होइन, जातीय समस्याको सांस्कृतिक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक पक्षलाई पनि उनले समेटे।

जात प्रणाली सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र राजनीतिक समस्या हो र यसको समाधान पनि समग्र ढंगले गर्नुपर्छ भन्ने उनको निष्कर्ष थियो।

‘छुवाछूतको समस्या’ लेखको अन्त्यमा उनले लेखे:

“बन्द गर्नुहोस् यो मौनता, उठाउनुहोस् बगावतको झण्डा र चुनौति दिनुहोस् समाजको वर्तमान संरचनालाई। मजदुरहरू एक होऔं – तपाईंहरूको गुमाउनु केही छैन तर जन्जिरहरू मात्र छन्। तपाईंहरू नै साँचो श्रमिक वर्ग हो।”

– यो लेख “The Wire” अङ्ग्रेजीमा प्रकाशित हर्षवर्धन, अनुसन्धानकर्ताद्वारा लिखित लेखको नेपाली अनुवाद हो।